2Datu pertsonalak ez bidaltzea ikastetxetik kanpoko zerbitzuetara

Datu pertsonala pertsona bat identifikatzeko aukera ematen duen edozein informazio da. Material hezitzaile batean, datu pertsonalak dira ikasleen izena, helbide elektronikoa, notak, ahotsa edo irudia, baita jarduera baten erantzunak ere, izen bati lotuta gordetzen direnean. Izena eskatzen duen eta erantzunekin batera zerbitzari batera bidaltzen duen galdetegi bat datu pertsonalak tratatzen ari da.

Ikasle gehienak adingabeak dira, eta datuak babesteko arauak zorrotzagoak dira kasu horretan. Europar Batasunean, Datuak Babesteko Erregelamendu Orokorrak 16 urtean ezartzen du lineako zerbitzuetan norberaren datuen tratamendua onartzeko adina, eta herrialde bakoitzari 13 urtera arte jaisteko aukera ematen dio. Espainian, 3/2018 Lege Organikoak 14 urtean ezartzen du, eta adin horretatik behera familiei dagokie baimena ematea. Adin hori tratamendua baimenean oinarritzen denean bakarrik hartzen da kontuan. Datuak Babesteko Espainiako Agentziaren ikastetxeentzako gidaren arabera, ikastetxeek, oro har, ez dute baimenik behar ikasleen datuak hezkuntza-funtzioa betetzean tratatzeko, nahiz eta horren berri eman behar duten.

Baimena behar ez denean ere, edo ikasleek beraiek eman dezaketenean ere, jardunbide egokiek gomendatzen dute familiek informazio zehatza jasotzea seme-alabek egiten dutenari eta erabiltzen dituzten tresnei buruz. Komeni da informazio horrek adieraztea zer material erabiltzen diren, daturik biltzen duten eta zer helburutarako, familiak materiala ezagutu dezan gelan erabili aurretik. Hezkuntza Teknologien eta Irakasleen Prestakuntzaren Institutu Nazionalaren (INTEF) Orientaciones sobre el uso de herramientas digitales en el ámbito educativo desde la perspectiva de la protección de datos dokumentuak jardunbide egokitzat jotzen du, derrigorrezkoa ez bada ere, eta eskatzen du informazio hori ikastetxearen bitartekoen bidez iristea, eta ez sare sozialen edo berehalako mezularitzaren bidez.

Ikasleen datuak zerbitzari batera bidaltzen dituen material bat argitaratzea ez da irakasle bakoitzak bere kabuz har dezakeen erabakia. Espainian, gida berak adierazten du administrazioek eta ikastetxeek irakasleek teknologiak erabiltzeko jarraibideak izan behar dituztela, eta irakasleek administrazioak edo ikastetxeak xedatutakoak erabili beharko dituztela. Ikastetxe publiko batean, ikasleen datuen tratamenduaren arduraduna, normalean, hezkuntza-administrazioa da. Aldiz, irakasle batek ikastetxeko irakaskuntza-funtziotik kanpo argitaratzen duenaren arduraduna irakaslea bera da.

Ondorioz, norberaren ekimenez sortutako material batek ez ditu ikasleen datuak gorde behar ikastetxeak erabiltzeko ezarri ez duen zerbitzu batean. INTEFen orientabideak ildo beretik doaz. Oro har, irakasleek ez dute administrazioak edo ikastetxeak ematen dituztenez bestelako tresnarik erabili behar, eta datu pertsonalak tratatzen dituen beste edozeinek aldez aurreko ebaluazio bat behar du, ikastetxeak bere datuak babesteko ordezkaritzari kontsultatzen diona, baita administrazioaren edo ikastetxearen baimena ere. Dokumentuak ebaluazio-eredu bat dakar, norberaren material bati ere aplika dakiokeena. Beste herrialde batzuek arau desberdinak dituzte, baina zuhurtzia bera da: ikasleen datuak bildu aurretik, ikastetxearekin kontatu behar da.

Betetzeko modurik errazena materialak daturik ez biltzea da. Europako Erregelamenduak datuak minimizatzeko printzipioa ezartzen du, zeinaren arabera datuak helbururako beharrezkoa denera mugatu behar diren, eta datuen babesa diseinutik aplikatzera behartzen du. Nazio Batuen Haurren Funtsaren (UNICEF) adimen artifizialari (IA) eta haurtzaroari buruzko gidak, mundu mailakoak, gauza bera gomendatzen du: datu-bilketa ahalik eta gehien murriztea eta pribatutasuna diseinutik bermatzen duen ikuspegia hartzea.

Vibe coding bidez sortutako material batean, hori hasieratik IAri eska dakizkiokeen erabaki gutxi batzuetan gauzatzen da:

• Identifikaziorik gabe. Materialak ez du izena eskatzen. Hainbat pertsona bereizi behar badira, nahikoa da identifikatzen ez dituen ezizen bat.
• Dena nabigatzailean. Erantzunak eta aurrerapena gailuan bertan gordetzen dira eta ez dira inongo zerbitzarira bidaltzen.
• Erabiltzaile-konturik gabe. Materiala inongo zerbitzutan erregistratu gabe erabiltzen da.
• Analitikarik gabe. Materialak ez du bisita-kontagailurik ezta jarraipen-tresnarik ere.

Horrela eraikitako material batekin, argitaratzen duen pertsonak ez du ikasleen daturik jasotzen, eta datuak ez dira erabiltzen den gailutik ateratzen. Irakasle batek bertan bere ikasleen notak gordetzen baditu, datu pertsonalak tratatzen jarraitzen du, baina bere hezkuntza-funtzioaren barruan egiten du, kanpoko inongo zerbitzuk esku hartu gabe.

Material batzuek ikasleak identifikatu behar dituzte beren funtzioa betetzeko, hala nola kalifikazio-koaderno batek, gelako plano batek edo talde-sortzaile batek. Tresna horiek sortu eta argitara daitezke, ikasleen jarraipena hezkuntza-funtzioaren parte baita. Baldintza da datuak irakaslearen eta bere ikastetxearen kontrolpean geratzea.

Datuak Babesteko Espainiako Agentziaren gidak onartzen du irakasleek aplikazioak erabiltzea beren gailu pertsonaletan, betiere ikastetxeak edo hezkuntza-administrazioak zehaztutako pribatutasun-politika errespetatzen badute. Bereziki garrantzitsutzat jotzen du erabilera horrek ez dakarrela ikasleen datuak zerbitzu-emaileari transmititzea, hark bere helburuetarako erabil ditzan edo modu iraunkorrean gorde ditzan.

Vibe coding bidez sortutako tresna batean, baldintza hori betetzen da datuak irakaslearen gailuan bakarrik gordetzen direnean, nabigatzailean edo deskargatu eta berriro kargatzen den fitxategi batean. Argitaratutako aplikazioak ez du daturik, irakasle bakoitzak bereak sartzen baititu eta ez dira bere ekipotik ateratzen; beraz, tresnaren egileak ez du inoren daturik tratatzen. Komeni da, gainera, tresnak informazioa izenik gabe partekatzeko edo inprimatzeko aukera ematea, eta irakasle bakoitzak bere ikastetxeko arauen arabera erabiltzea, paperezko koaderno batekin edo kalkulu-orri batekin egingo lukeen bezala.

Adibide bat da Imanol Lostaléren Cuaderno del Profesorado, zerbitzaririk gabe funtzionatzen duen irakasle-koaderno osoa: datu-basea nabigatzailean edo irakaslearen diskoko fitxategi batean gordetzen da, bere segurtasun-kopiekin.

Beste kasu bat da irakasle batek bere ikasleen ezagutzak egiaztatzeko, kontzeptu-akatsak detektatzeko edo haien aurrerapenaren jarraipena egiteko sortzen duen programa. Ekimena indibiduala da, baina datuak ikasleek sortzen dituzte beren gailuetan, eta irakasleari iritsi behar zaizkio. Ebaluatzea hezkuntza-funtzioaren parte da; beraz, programa zilegia da, eta zaindu behar dena emaitzek egiten duten bidea da. INTEFen orientabideek ondorio juridikoak dituzten datuak, proba baten kalifikazioa adibidez, ikastetxearen tresnetarako gordetzen dituzte; beraz, balio duen nota ikastetxearen plataforman erregistratzen da. Hori ikastetxetik kanpoko zerbitzuetara daturik bidali gabe konpontzeko hainbat modu daude, eta konbina daitezke:

• Emaitza ikastetxearen bitartekoen bidez entregatzen da. Programak emaitza erakusten du amaitzean, edo fitxategi batean gordetzen du, eta ikasleek ikastetxearen plataformaren bidez entregatzen dute, beste edozein zeregin bezala. Hala egiten du OpenWorksheets aplikazioak, zerbitzaririk eta konturik gabeko fitxa interaktiboen aplikazio libreak; bertan, ikasleek entrega-fitxategi bat deskargatzen dute amaitzean.
• Ikasleak kode batekin identifikatzen dira. Programak ez du izena eskatzen, irakasleak bakarrik dakien kode bat baizik, zein pertsonari dagokion jakiteko. Europako Erregelamenduak izengoitizatzea deitzen dio teknika horri, eta korrespondentzia hori bereiz gordetzea eskatzen du. INTEFen orientabideek kode baten bidezko erabilera izengoitizatuaren adibide hori bera jartzen dute, ikasleak berriro identifikatzeko aukerarik ematen ez badu. Plantilla correctora digital (PCD) aplikazioan, test motako azterketetarako, identifikazio-eremu bakarrak kode bat onartzen du izenaren ordez.
• Emaitzak ikastetxeko kalkulu-orri batean biltzen dira. Bilketa automatikoa behar denean, irakasle bakoitzak programaren bere kopia hedatzen du ikastetxeak ematen dion kontuan, eta ez kontu pertsonal batean; horrela, emaitzak berak bakarrik kontrolatzen duen kalkulu-orri batera iristen dira. Programaren egileak txantiloi bat argitaratzen du eta ez du daturik jasotzen. Komeni da ikastetxeak jakitea. Adibide bat da Pablo G. Guízarren Quiz del Sistema Solar, irakasle bakoitzak bere kalkulu-orriarekin heda dezan pentsatua; kalkulu-orri horrek erantzun zuzenak nabigatzailetik kanpo gordetzen ditu. Egile berak azaltzen du nola egin bermeekin Google Sheets-ekin egindako aplikazioetarako segurtasun-gidan.
• Entrega zifratuta bidaiatzen da. Programak emaitza irakaslearen gako batekin zifratzen du; horrela, ikasleek zifra dezakete baina ez deszifratu, eta irakasleak bakarrik irakurtzen du bere pasahitzarekin. Fitxategia kanal ez oso seguru batetik bidali arren, haren edukia irakurtezina da. OpenWorksheets aplikazioak zifratze hori aukera gisa eskaintzen du, eta, gainera, ohartarazten du entrega-fitxategi bat manipulatu bada.
• Nota ikastetxearen plataformak kudeatzen du. Programa formatu estandar batean esportatzen da eta ikastetxeak jada erabiltzen duen plataformara igotzen da, emaitzak erregistratzen dituena hori baita. Formatu horietako bat SCORM da, Sharable Content Object Reference Model ingelesezko siglak (eduki-objektu partekagarrientzako erreferentzia-eredua). Hori egiten du Pablo G. Guízarren Generador SCORM de Certificado de Finalización programak: ikaslearen izena plataformatik bertatik lortzen du eta bertan erregistratzen du ikastaroa osatu dela.
• Erantzunak gailuen artean zuzenean bidaiatzen dira. Zuzeneko jardueretan, gelako lehiaketa batean adibidez, ikasleen gailuak irakaslearenarekin konekta daitezke, erantzunak inongo zerbitzaritan gorde gabe. Konexioa ezartzeko, bitarteko zerbitzu batek esku hartu ohi du, identifikatzaile teknikoak ikusten dituena baina ez edukia. Horrela funtzionatzen du Pablo G. Guízarren Buzzer WebRTC programak, erantzun azkarreko jardueretarako sakagailu batek. WebRTC, Web Real-Time Communication ingelesezko siglak (denbora errealeko web-komunikazioa), konexio zuzen hori ahalbidetzen duen nabigatzaileen teknologia da.

Programa horiek deterministak dira, hau da, erantzunei arau berberak aplikatzen dizkiete beti, eta analisia gailuan bertan egiten da. Egoera aldatu egiten da programak erantzunak IA zerbitzu batera bidaltzen baditu balora ditzan. Kasu horretan, datuak hirugarren bati iristen zaizkio eta, gainera, Europako IA Erregelamenduak arrisku handikotzat jotzen ditu ikaskuntzaren emaitzak ebaluatzeko diren IA sistemak, eta horrek betebehar garrantzitsuak dakarzkie hornitzaileari eta erabiltzen duen ikastetxeari. 2026ko uztailean 2026/1744 (EB) Erregelamenduaren bidez onartutako aldaketaren ondoren, betebehar horiek 2027ko abenduaren 2tik aurrera aplikatuko dira.

Ikastetxe batek edo hezkuntza-administrazio batek erabaki dezake programa batek ikasleen datuak bere sistemetan kudeatzea, adibidez kalifikazioak dituzten kalkulu-orri partekatu batzuk. Kasu horretan, datuak nabigatzailetik ateratzen dira, eta zilegia da, erabakia datu horien arduradunak hartzen baitu. Datuak Babesteko Espainiako Agentziaren gidak adierazten du ikastetxeek erabiliko dituzten aplikazioak, haien pribatutasun-politika eta erabilera-baldintzak ezagutu behar dituztela erabili aurretik. Kanpoko hornitzaile batek esku hartzen duenean, tratamenduaren eragile gisa jarduten du, eta datuak ikastetxearen jarraibideen arabera bakarrik trata ditzake.

Vibe coding bidez sortutako programa batek funtzio hori bete dezake hiru neurri hartuta. Lehena da datuak ikastetxeak jada erabiltzen duen plataforman gordetzea, zerbitzu berririk gehitu gabe. Bigarrena da erabakia zuzendaritza-taldetik eta datuak babesteko ordezkaritik igarotzea, eta ez irakasle batetik bere kabuz. Hirugarrena segurtasuna da: programa horien kodea IAk idatzi du eta ohikoena da inork ez berrikustea; beraz, benetako datuak kudeatzen dituen programa batek ezagutza teknikoak dituen pertsona baten berrikuspena merezi du erabiltzen hasi aurretik.

Programa beste ikastetxe batzuek erabiltzeko txantiloi gisa argitaratzen denean, komeni da datuen gaineko erantzukizuna nori dagokion adierazten duen ohar batekin laguntzea. Eredu bat da IAGuar aplikazioarena, ordezkapen-guardiak kudeatzeko aplikazioa; haren egileak adierazten du ez duela hirugarrenek hedatutako kopien daturik eskuratzeko aukerarik eta tratamenduaren arduraduna bere kopia abian jartzen duen ikastetxea dela.

Beste arrisku bat egileak jakin gabe informazioa bidaltzen duen kodean dago. Sistema ez Jabedunetako Curriculum Garapenerako Zentro Nazionalak (CEDEC) hezkuntza-baliabide irekiei (HBI) eskaintzen dien «Mantener la “A” de abierto en los REA en tiempos de IA» artikuluak kasu argigarri bat deskribatzen du: matematikako galdetegi bat, amaitzean erantzunak kanpoko domeinu batera bidaltzen zituena. Irakasleak erabilera-kontagailu bat zela uste zuen, eta, egiaz, domeinu horrek adingabeen datuak biltzen zituen Erregelamenduak eskatzen duen baimenik gabe. Artikulu berak ohartarazten du kamera, mikrofonoa edo kokapena erabiltzeko baimena eskatzen duten materialei buruz, helburu pedagogiko argirik gabe.

Aplikazioak sortzeko plataformek arreta berezia merezi dute, erabiltzaile-kontuak eta datu-baseak erraz gehitzen baitituzte, eta orduan datuak enpresa baten zerbitzarietan gordetzen dira. Gauza bera gertatzen da materiala txatbot baten webaren barruan irekitzen denean: ikasleak hirugarren baten zerbitzuan sartzen dira, eta zerbitzu horrek erregistroa edo gutxieneko adina eska dezake. Haiek erabiltzen badira, INTEFen orientabideek gomendatzen dute zerbitzariak Europar Batasunean egotea eta hornitzaileak argi adieraztea nor den datuen arduraduna, zer helburutarako erabiltzen dituen, nori jakinarazten dizkion eta zenbat denboraz gordetzen dituen.

Material bat egiaztatzeko ez da kodea irakurri behar. Lehen egiaztapen bat IAri eskatzea da bertan agertzen diren kanpoko helbide guztiak zerrenda ditzala eta bakoitza zertarako den azal dezala, VCER ebaluazioak eskatzen duen bezala. Ezagutzen ez den helbide bat nahikoa arrazoi da argitu arte ez argitaratzeko. Materialak erabiltzaile-kontuak baditu edo zerbitzari batekin konektatzen bada, komeni da, gainera, IAri eskatzea berrikus dezala nola sartzen den datu horietara eta nola babesten diren.